આશા ભોંસલે : એક સંગીતમય સફરનો અંત

અંતિમ વિદાય

ભારતીય સંગીત જગતના દિગ્ગજ ગાયિકા આશા ભોંસલેએ મુંબઈની બ્રીચ કેન્ડી હોસ્પિટલમાં અંતિમ શ્વાસ લીધા. 11 એપ્રિલની સાંજે તેમને છાતીમાં ચેપ અને ભારે થાકને કારણે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. 92 વર્ષની વયે પણ સંગીત પ્રત્યે તેમનો ઉત્સાહ અકબંધ હતો, પરંતુ સ્વાસ્થ્યની ગંભીર સ્થિતિને કારણે તેમણે દુનિયાને અલવિદા કહી દીધું. તેમના નિધનના સમાચારથી સમગ્ર દેશમાં અને સંગીત પ્રેમીઓમાં શોકની લહેર દોડી ગઈ છે.

ભારતીય સંગીત જગતના દિગ્ગજ ગાયિકા આશા ભોંસલેએ મુંબઈની બ્રીચ કેન્ડી હોસ્પિટલમાં અંતિમ શ્વાસ લીધા. 11 એપ્રિલની સાંજે તેમને છાતીમાં ચેપ અને ભારે થાકને કારણે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. 92 વર્ષની વયે પણ સંગીત પ્રત્યે તેમનો ઉત્સાહ અકબંધ હતો, પરંતુ સ્વાસ્થ્યની ગંભીર સ્થિતિને કારણે તેમણે દુનિયાને અલવિદા કહી દીધું. તેમના નિધનના સમાચારથી સમગ્ર દેશમાં અને સંગીત પ્રેમીઓમાં શોકની લહેર દોડી ગઈ છે.

પ્રારંભિક જીવન અને સંઘર્ષ

આશા ભોંસલેનો જન્મ 8 સપ્ટેમ્બર, 1933ના રોજ મહારાષ્ટ્રના સાંગલીમાં એક સંગીત પ્રેમી પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા પંડિત દીનાનાથ મંગેશકર પોતે ક્લાસિકલ સિંગર અને થિયેટર આર્ટિસ્ટ હતા. આશાજી જ્યારે માત્ર 9 વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતાનું અવસાન થયું. આ કપરા સમયમાં પરિવારની જવાબદારી ઉપાડવા માટે આશાજી અને તેમની મોટી બહેન લતા મંગેશકરે ફિલ્મોમાં ગાવાનું અને અભિનય કરવાનું શરૂ કર્યું.

તેમણે તેમનું પહેલું ગીત 1943માં મરાઠી ફિલ્મ ‘માઝા બાલ’ માટે ગાયું હતું. હિન્દી સિનેમામાં તેમની સફર 1948માં ફિલ્મ ‘ચુનરિયા’થી શરૂ થઈ હતી.

લતાજીના પડછાયામાંથી બહાર

શરૂઆતના ગાળામાં આશા ભોંસલેને એવા ગીતો મળતા જે લતા મંગેશકર અથવા ગીતા દત્ત નકારતા. મોટે ભાગે તેમને ડાન્સ નંબર અથવા વેમ્પ પર ફિલ્માવાયેલા ગીતો મળતા. પરંતુ આશાજીએ આ પડકારને તકમાં ફેરવી દીધો. તેમની અવાજની લવચીકતા (Versatility) એટલી અદભૂત હતી કે તેઓ ગમે તેવા મુશ્કેલ ગીતોને પણ સરળતાથી ગાઈ શકતા.

ઓ.પી. નૈયર સાથેની તેમની જોડીએ સંગીત જગતમાં હલચલ મચાવી દીધી. ‘નયા દૌર’, ‘હાવડા બ્રિજ’ અને ‘કાશ્મીર કી કલી’ જેવી ફિલ્મોએ તેમને ટોચના ગાયિકા તરીકે સ્થાપિત કર્યા.

સંગીતની વિવિધતા

આશા ભોંસલે માત્ર એક પ્લેબેક સિંગર નહોતા, તેઓ પ્રયોગશીલ કલાકાર હતા. તેમના અવાજમાં જેટલી માદકતા ‘દમ મારો દમ’માં હતી, એટલી જ ગંભીરતા અને દર્દ ‘ઉમરાવ જાન’ની ગઝલોમાં જોવા મળતું હતું.

• ગઝલ: ‘દિલ ચીઝ ક્યા હૈ’ અને ‘ઈન આંખો કી મસ્તી’ જેવી ગઝલોથી તેમણે સાબિત કર્યું કે તેઓ શાસ્ત્રીય સંગીતમાં પણ એટલા જ નિપુણ છે.
• પૉપ અને રોક: આર.ડી. બર્મન (પંચમ દા) સાથે મળીને તેમણે ‘પિયા તુ અબ તો આજા’ અને ‘ઓ હસીના ઝુલ્ફોં વાલી’ જેવા ગીતો આપીને ભારતીય સંગીતને વેસ્ટર્ન ટચ આપ્યો.
• ભક્તિ ગીતો અને લોકગીતો: ગુજરાતી, મરાઠી અને અન્ય પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં પણ તેમણે હજારો હિટ ગીતો આપ્યા છે.

વ્યક્તિગત જીવન

આશાજીનું અંગત જીવન સંઘર્ષોથી ભરેલું રહ્યું હતું. માત્ર 16 વર્ષની ઉંમરે તેમણે પરિવારની વિરુદ્ધ જઈને ગણપતરાવ ભોંસલે સાથે લગ્ન કર્યા હતા, પરંતુ આ લગ્ન લાંબો સમય ટક્યા નહીં. ત્યારબાદ 1980માં તેમણે સંગીતકાર આર.ડી. બર્મન સાથે લગ્ન કર્યા. પંચમ દા અને આશાજીની જોડી પ્રોફેશનલ અને પર્સનલ બંને રીતે ખૂબ જ સફળ રહી હતી.

વિશ્વ રેકોર્ડ અને સન્માન

આશા ભોંસલેના નામે ગીનીસ બુક ઓફ વર્લ્ડ રેકોર્ડમાં સૌથી વધુ સ્ટુડિયો રેકોર્ડિંગ કરવાનો રેકોર્ડ નોંધાયેલો છે. તેમણે 20 થી વધુ ભાષાઓમાં 12,000 થી વધુ ગીતો ગાયા છે.

• દાદાસાહેબ ફાળકે એવોર્ડ (2000): ભારતીય સિનેમાનું સર્વોચ્ચ સન્માન.
• પદ્મ વિભૂષણ (2008): ભારત સરકાર દ્વારા બીજું સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન.
• તેમને બે વાર નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ અને અનેક ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.

ગુજરાતી સંગીતમાં યોગદાન

ગુજરાતી શ્રોતાઓ માટે પણ આશા ભોંસલે એક આદરણીય નામ રહ્યું છે. તેમણે અનેક લોકપ્રિય ગુજરાતી ગીતો અને ગરબા ગાયા છે જે આજે પણ નવરાત્રી અને પારિવારિક પ્રસંગોએ ગુંજતા રહે છે.

ઉપસંહાર

આશા ભોંસલે ભલે શારીરિક રીતે આપણી વચ્ચે નથી, પરંતુ તેમનો અવાજ હંમેશા અમર રહેશે. તેમણે સંગીતને માત્ર વ્યવસાય નહીં પણ જીવન જીવવાની કળા બનાવી હતી. 92 વર્ષનું તેમનું જીવન સંઘર્ષ, સફળતા અને સાધનાનું જીવંત ઉદાહરણ છે.

ભારતીય સંગીતનો આ સુવર્ણ તારો હંમેશા આકાશમાં ચમકતો રહેશે. તેમની ખોટ ક્યારેય પૂરી શકાશે નહીં. આશાજીને ભાવભીની શ્રદ્ધાંજલિ.